Артықшылықты акциялар
Артықшылықты акциялар дегеніміз не?
Артықшылықты акциялар, көбінесе артықшылықты акциялар деп аталады, бұл акциялар дивидендтері шығарылғанға дейін акционерлерге төленетін дивидендтері бар компания акциялары. Егер компания банкроттыққа ұшыраса, артықшылықты акционерлер қарапайым акционерлер алдында компания активтерінен төленуге құқылы. Артықшылықты акциялардың көпшілігінде тұрақты дивиденд бар, ал жай акцияларда жоқ. Артықшылықты акционерлерде де дауыс беру құқығы жоқ, бірақ қарапайым акционерлерде әдетте бар.
Артықшылықты акциялар туралы түсінік
Артықшылықты акциялар төрт санатқа бөлінеді: кумулятивті артықшылықты акциялар, кумулятивті емес артықшылықты акциялар, қатысушы артықшылықты акциялар және айырбасталатын артықшылықты акциялар.
Кумулятивтік артықшылықты акцияларға қоғамнан акционерлерге дивидендтер төлеуді талап ететін ереже кіреді, оның ішінде дивидендтерді төлеу мүмкін болғанға дейін, бұрын шығарылып қойылған дивидендтер де бар. Бұл дивидендтік төлемдер кепілдендірілген, бірақ олар әрқашан мерзімі келгенде төленбейді. Төленбеген дивидендтерге «мерзімі өткен дивидендтер» моникері тағайындалады және олар төлем кезінде акциялардың қазіргі иесіне заңды түрде түсуі керек. Кейде артықшылықты акциялардың осы түрінің иесіне қосымша өтемақы (пайыздар) тағайындалады.
Тоқсандық дивиденд = [(Дивиденд мөлшерлемесі) x (номиналды мәні)] ÷ 4
Акцияға жинақталған дивидендтер = Тоқсан сайынғы дивидендтер x Өтелмеген төлемдер саны
Жинақталмаған артықшылықты акциялар шығарылған немесе төленбеген дивидендтер шығармайды. Егер компания қандай да бір жылы дивидендтер төлемеуді шешсе, онда жинақтаушы емес артықшылықты акциялардың акционерлері болашақта кез келген уақытта мұндай ұмытылған дивидендтерді талап етуге құқығы немесе күші жоқ.
Қатысушы артықшылықты акция оның акционерлеріне дивидендтер төлеу құқығын жалпыға бірдей белгіленген артықшылықты дивидендтер ставкасына тең мөлшерде, алдын-ала белгіленген шарт негізінде қосымша дивидендтермен қамтамасыз етеді. Бұл қосымша дивидендтер, жай акционерлер алған дивидендтер мөлшері алдын-ала белгіленген акцияға қарағанда көп болған жағдайда ғана төлеуге арналған. Егер компания таратылған болса, қатысушы артықшылықты акционерлер акцияны сатып алу құнын, сондай-ақ қарапайым акционерлер алған қалған кірістердің пропорционалды үлесін қайтарып алуға құқылы.
Айырбасталатын артықшылықты акцияларға акционерлерге артықшылықты акцияларын жай акциялардың белгіленген санына, әдетте алдын ала белгіленген күннен кейін кез келген уақытта айырбастауға мүмкіндік беретін опцион кіреді. Қалыпты жағдайда айырбасталатын артықшылықты акциялар акционердің қалауы бойынша осылайша ауыстырылады. Алайда қоғамда акционерлерге немесе эмитентке эмиссияны мәжбүрлеуге мүмкіндік беретін осындай акциялар туралы ереже болуы мүмкін. Қарапайым акциялардың қаншалықты құнды екендігі, сайып келгенде, қарапайым акциялардың қаншалықты жақсы жұмыс істейтіндігіне негізделген.
Негізгі өнімдер
Жиі Қойылатын Сұрақтар
Артықшылықты акциялар дегеніміз не?
Сондай-ақ, артықшылықты акцияларды ретінде белгілі Артықшылықты акциялар, екі бұл ұсыныстар сипаттамалары ұқсас қауіпсіздік бір түрі болып табылады жай акциялары және тіркелген табысы қауіпсіздік. Артықшылықты акциялардың иелеріне, әдетте, компания төлейтін кез-келген дивидендтер туралы айтылған кезде басымдық беріледі. Айырбастау кезінде артықшылықты акциялар көбіне дауыс беру құқығын немесе жай акциялар сияқты жоғары деңгейдегі қатысуды пайдалана алмайды.
Артықшылықты акциялардың негізгі түрлері қандай?
Артықшылықты акциялардың төрт негізгі түрі бар: кумулятивті артықшылықты, кумулятивті емес артықшылықты, қатысушы артықшылықты және айырбасталатын. Жинақталған артықшылықты акциялардың иелері өткен кезеңдерде төленбеген кез-келген дивидендтер үшін дивидендтерді кері күшпен алуға құқығы бар, ал жинақталған артықшылықты акциялар бұл ережені қамтымайды. Осы себепті кумулятивті артықшылықты акциялар жинақталмаған артықшылықтарға қарағанда әдетте қымбат болады. Сол сияқты, қатысушы артықшылықты акциялар компанияның белгілі бір деңгейдегі табысы сияқты белгілі бір мақсаттық көрсеткіштерге қол жеткізген жағдайда қосымша дивидендтердің пайдасын ұсынады. Айырбасталатын облигациялар сияқты айырбасталатын артықшылықтар ұстаушыға өзінің артықшылықты акцияларын белгілі бір бағамен жай акцияларға айырбастауға мүмкіндік береді.
Егер сізде банкротқа ұшыраған компанияның артықшылықты акциялары болса, не болады?
Егер компания банкротқа ұшыраса, онда компаниядағы әр түрлі қауіпсіздік иелері компания активтеріне қатысты талап қояды. Осы қауіпсіздік иелерінің активтерден өз үлестерін алу тәртібі олардың қауіпсіздік келісімдерінде берілген нақты құқықтарға байланысты болады. Мысалы, артықшылықты акциялар қарапайым акцияларға қарағанда басым болады, сондықтан олар қарапайым акционерлер алдында төленеді. Алайда, артықшылықты акциялардың корпоративті облигацияларға, облигацияларға немесе басқа да тұрақты кірістерге қарағанда құндылығы төмен болады.
Жай акциялар және олар қалай жұмыс істейді
Қандай акцияларды Корпорацияның бір бөлігін иеленуге рұқсат етіңіз
Акционерлер сондай-ақ корпорацияның жылдық есебінің көшірмесін алады.
Көптеген корпорациялар акционерлерге де дивиденд төлемдерін береді. Бұл дивидендтер төлеу компанияның қаншалықты тиімді екеніне қарай өзгереді.
Қор нарығының негіздері
Сондықтан сіз акцияларды екі тәсілмен: дивиденд төлеуден немесе акциялардың бағасы көтерілген кезде сата аласыз. Акция құнының төмендеуіне қарамастан, сіз барлық инвестицияларды жоғалтуыңыз мүмкін.
Қандай акцияларға сұраныс бар? Мұның бәрі негізделген күтілетін табыс. Егер инвесторлар компанияның табысын көтеретінін ойласа, олар акциялардың бағасын көтереді.
Екіншіден, ағымдағы бағаның компанияның табысына қарағанда төмен екендігі. Пайдаға қатынасы бұл бағаны өлшейді. Үшіншіден, табыстың өсуі күтіледі, тіпті егер табысы әлі болмаса. Бұл көптеген уәделері бар жаңа компанияда болуы мүмкін. Инвесторлар компанияның осы түрінің бірінші қабатында болуға байланысты көптеген иррационалдық мазасыздыққа ие болуы және акциялардың бағасын көтеруі мүмкін.
Бұл көпіршікті жасай алады, бұл өздігінен орындалған пайғамбарлық болады.
Үшіншіден, құрылтайшылар өздерінің еңбек еткен жылдарында ақшалай қаражатқа ақша салғысы келеді. Олар IPO-ға көп мөлшерде акцияларды сыйлайды, бұл әдетте миллион долларға тең. Әрине, оларды бірден сатуға тыйым салынады. Сонымен қатар, олар бірден өз акцияларын сатқысы келмейді, себебі бұл компанияға деген сенімді жоғалту ретінде түсіндіріледі. Уақыт өте келе олар өздерінің қорларын сата алады.
Басқаша айтқанда, олар өз компанияларымен байланысы бар жеке қаражаттары жоқ.
Артықшылықты қордың қарапайым акциялары
Жәй және артықшылығ бар акциялар
Автор работы: Пользователь скрыл имя, 13 Октября 2014 в 11:53, реферат
Описание работы
Қоғамға басқару жағынан қолында атаулы акциясы бар акционерлер қолайлы. Себебі ол акционерлік капиталдың және бағалы қағаздардың қозғалысын, сонымен қатар бағалы қағаздардың кейбір акционерлердің қолында шоғырлануын, олардың бұл мемлекеттен кеткенін реттеп және бақылап отыруға мүмкіндік береді. Акционерлердің көзқарасы тұрғысынан қарағанда, әсіресе, қысқа мерзімді мүдддені көздеген акционерлер ұсынушы акциясын қолдайды. Себебі еш жерде тіркелмеген бұндай акцияларды екінші нарықта еркін сатуға болады. Ал атаулы акцияны еркін қолма-қол ақшаға айырбастауға болмайтындықтан олардың өтімділігі акционерге кейбір жағдайда қолбайлау туғызады.
Файлы: 1 файл
бағалы қағаз.docx
Жәй және артықшылығ бар акциялар. Кесте 2 — Акциялардың түрлері
Қоғамға басқару жағынан қолында атаулы акциясы бар акционерлер қолайлы. Себебі ол акционерлік капиталдың және бағалы қағаздардың қозғалысын, сонымен қатар бағалы қағаздардың кейбір акционерлердің қолында шоғырлануын, олардың бұл мемлекеттен кеткенін реттеп және бақылап отыруға мүмкіндік береді. Акционерлердің көзқарасы тұрғысынан қарағанда, әсіресе, қысқа мерзімді мүдддені көздеген акционерлер ұсынушы акциясын қолдайды. Себебі еш жерде тіркелмеген бұндай акцияларды екінші нарықта еркін сатуға болады. Ал атаулы акцияны еркін қолма-қол ақшаға айырбастауға болмайтындықтан олардың өтімділігі акционерге кейбір жағдайда қолбайлау туғызады.
Акцияның осы екі түрін айналымға түсіру жолдары да әртүрлі:
Біріншіден, сату механизмі бойынша. Агаулы акцияның иесі оларды қоғамнан сатып алғанын куәландыратын барлық акция саны толтырылған бір сертификат алады. Бұл акцияларды сатқанда сертификаттың сырт жағында екі жақтың қолы қоылған «индоссамент» белгісі қойылады. Содан соң акционерлердің тізіміне өзгеріс енгізу үшін сертификат қоғамға жіберіледі. Содан кейін ғана акциялардың жаңа иесі акцияларға жаңа сертификат алады.
Ұсынушы акциясын сатқанда оны иемденушілер тікелей, яғни қолма-қол сатып алушыға береді.
Екіншіден, акцияның осы екі түрінің жаңа данасын (тиражын) иемденушілер құқығын белгілеу тәртібі де әртүрлі. Бұл туралы атаулы акция иесі қоғамнан хабарландыру хат алса, ал ұсынушы акциясына бұндай механизм жүруі мүмкін емес. Ұсынушы акциясында кесіп алатын купоны (талоны) болады. Соны толтырғаннан кейін қоғамға жіберіп, өзінің меншік қүқығын іске асырады.
Үшіншіден, ұсынушы акциясының номиналы тым жоғары болмайды, бірақ ол өте көп тиражбен шығарылады, ал атаулы акцияның номиналы әртүрлі мөлшерде бола береді.
Қоғамды басқаруға қатынасу құқығы бойынша акция жай және артықшылықты болып бөлінеді.
Жай акцияларды иеленушілердің қоғамның түсірген пайдасының мөлшеріне байланысты дивидендтер алу қүқығы, жиналыстарда дауыс беру арқылы қоғамды басқаруға қатысу қүқығы және қоғам жабылып қалған жағдайда несие берушілермен есеп айырысқаннан кейін мүліктің бір бөлігін алу қүқығы бар. Қүқықтар акция мөлшеріне сәйкес көлемде жүзеге асырылады.
Әрбір жай акция өз иесіне бір дауыс үлесін береді. Әйтседе жай акция дивиденд алуға кепілдік бермейді. Себебі дивиденд қоғамның шаруашылық нәтижесіне байланысты беріледі. Дивиденд қоғамның таза пайдасының бір бөлігі, басқаша айтканда, дивиденд төлеу пайданың салық төлегеннен қалған қалдығын бөлуге негізделген. Дивидендтің мөлшеріне күшті өзгерістердің әсер етуі кездейсоқ жәйт емес.
Жай акцияны иеленушілердің өкілеттіктері:
1. Директорлар кеңесін сайлауға дауыс беруге және сол кеңеске өзі сайлануға құқылы. Директоратқа сайланғанда кейбір қоғамның жарғысында кей жағдайда мүлік иесі көрсетіледі, яғни үміткердің қолындағы жай акцияның ең төменгі қажетті мөлшері көрсетілуі тиіс.
Директорлар кеңесі жылдық балансты және таза пайданы бөлу
жобасын дайындайды. Табысты бөлу – қоғам меншігін оның акционерлері арасында дивиденд ретінде үлестіру деген үғым.
2. Дивиденд алу құқығы. Дивиденд мөлшері қоғамның жылдық
қаржы айналымына байланысты анықталады. Оны тоқсан сайын (әрбір үш айда бір) төлеуі мүмкін. Дивидендттің бірнеше түрі бар:
— қолма-қол төленетін дивидендттер. Бұл табысты бөлудің ең кең тараған түрі. Ол бір жай акцияға есептеліп төленеді;
— мүліктік дивидендтер. Бұл табысты бөлудің, мүліктік формасы акционердің қолындағы акция санына пропорционалды анықталады. Қоғам дивиденттің бұл типін әдетте өзі жабылу кезінде қолданады;
— акция формасындағы дивиденттер. Бұл қосымша акциялар акционерлер арасында акционерлердің колындағы бұрыңғы акция санына пропорционалды бөлінеді. Дивиденд төлеудің бұл түрі қоғамның өзін-өзі қорғап калуын қамтамасыз етеді.
Қолма-қол төленетін, дивидендттер баланстың активі мен пассивін және колма-қол ақша қаражаты қозғалысы ведомостың тексергеннен кейін ғана жүзеге асырылады. Дивиденд дұрыс төленбеген жағдайда қоғам жауап беруге міндетті. Дивиденд акционер табысының тек бір ғана бөлігі. Оның екінші бөлігі акция бағасының өзгеруне байланысты қалыптасады.
3. Жай акция бойынша меншік құқығын басқаға беру деген акционер өзінің акциясын я сатып, я сыйға беріп, я өсиетке қалдырып жүзеге асыруы. Сонымен қатар акция банктен несие алғанда кепілдікке де беріледі.
4. Қоғамдағы акционерлердің мүліктік мүддесін қорғауға дауыс беру құқығы. Бұған, мысалы, жаңа бағалы қағаздар шығару, қоғамның активтерінің бір бөлігін сату сияқты мәселелер жатады. Активтер болып қоғамның барлық қозғалмайтын және қозғалатын меншігі: жер, құрылыс, мүлік, қолма-қол қаржы және с.с. есептеледі.
Директорлар кеңесі, жоғарыда айтып кеткеніміздей, қоғам акционерлерінің жылма-жыл өтетін жалпы жиналысында сайланады. Дауыс берудің екі әдісі болады. Тікелей дауыс беру — ол жай көп дауыс алу деген үғым. Ол әрбір акционердің қолындағы акция санына тең дауыс беру. Сонымен қатар, дауыс беруде сенім-хатты да пайдалануға болады. Акционерлердің жиналысында біреудің акциясы негізінде басқа біреу сенімхатпен дауыс беруінеөкілеттілік алады.
Егер акция көпшілікке сатылып кетсе, онда оның бағамын (курсын) сатуға қатысқан барлық инвесторлар қалыптастырады. Акцияның нарықтық бағасын сатушының төмендеткен төменгі бағасы мен сатып алушының төлейтін жоғары бағасы анықтайды. Акцияның нарықтық бағасы сұраныс пен ұсыныс негізінде айқындалады.
Акцияның эмиссиялық және нарықтық бағаларынан басқа, оның баланстық бағасы да болады. Акцияның баланстық бағасы — қаржылық есептің құжаттары негізінде анықталып, бухгалтерлік немесе «кітаптық» баға деп аталады. Ол активтің таза құнын (қоғам активінен оның пассиві минусталады) орналастырылған акция санына бөлгенге, немесе бір акцияға келетін акционерлерге тиесілі капиталдың көлеміне тең.
Қоғам жай акцияның номналын көрсетпей де шығаруға құқығы бар. Онда ол нарықтық бағаммен (курспен) сатылады. Бұл жағдайда акцияның сертификатында қоғамның капиталы бірнеше үлеске бөлінгені көрсетіледі. Қоғам жабылғанда бұл акциялар акционерлерге активтің бклгілі-бір бөлігін (номиналдық құнының емес) алуға кепілдік береді.
Артықшылықты акциялардың өзі бірнеше түр тармағына: қатысушылар және қатыспаушылар, кумулятивтік және кумулятивтік емес, айырбасталатын және айырбасталмайтын болып бөлінеді. Артықшылықты акциялардың аталған түрлерін шығару қоғамның жарғысында қарастырылады. Акция иемденушілердің артықшылықтарды пайдалану мүмкіндіктері де әртүрлі болады. Атап айтқанда:
— үстеме пайданы бөлуге катысу;
— хабарланып, бірақ төленбеген дивиденд алу мүмкіндігіне келешекте қатысу;
— акцияны басқа түріне айырбастау мүмкіндігі.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде артықшылықты акциялар саны, әлбетте, барлық акциялардың 10%-нан аспайды. Демек, қоғам қаржысында олардың үлесі өте төмен. Дегенмен де, артықшылықты акциялардың коғам ісін басқаруда маңызы орасан зор. Олар акционерлік қоғамның жалпы жиналысында дауыс беретін жай акция иемденушілердің санын өзгертпей-ақ қосымша капитал тартуга мүмкіндік береді.
Қорыта айтқанда, жай акциялар бойынша дивиденд төлеу коғамның нәтижелі қызмет істеуіне байланысты болса, ал артықшылықты акциялар бойынша қоғамның шаруашылық қызметі нәтижелі болмағанына қарамастан алдын ала жоспарланған кіріс бойынша нақты мөлшерде дивиденд төленеді. Әрине нақты төленген дивиденд жылдық жұмыс нәтижесіне байланысты түскен кіріс мөлшерін өсіруі де мүмкін, керісіншеі бөлінген пайданың мөлшерін кемітуі де мүмкін.
Жай акция Артықшылығы бар акция
Презентация қосу АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯЛАР
АЛЬМИРА АБИШЕВА
АКЦИЯ
Акция акционерлік қоғамның капиталына қаражат қосқандығын куәландыратын
жазбаша куәлікті, меншік нысанын білдіретін бағалы қағаз.
Акционер АҚ-ның несие берушісі болып саналмайды және сондықтан да ол қоғамнан
өз акциясына тұрақты дивидент төлеуді және акция бағамы түскен жағдайда оны
сатып алуды талап етуге құқысы болмайды. Акционерлердің жылдық табысының
(дивиденттері) шамасы баланста көрсетілетін пайдаға тәуелді. Акционерлердің
жалпы жиналысында бұл пайданы пайдалану, сондай-ақ дивидент нысанында
пайданың үлесін анықтау және төлеу сұрақтары шешіледі. Акционерлер қоғамның
міндеттеріне жауап бермейді және тек сатып алған акция құнымен шығын
тәуекеліне барады.
Егер акционерлік қоғам тиімді жұмыс істеп отырса, онда акционерлерлік капиталды
ұлғайту үшін мүмкіндік жасалады. Акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық
нысанында құрылған коммерциялық емес ұйымдардың артықшылықты акциялар
шығаруға құқығы жоқ.
АҚ ПАЙДАСЫНЫҢ БӨЛІНУ РЕТІ
АҚ пайдасы келесідей түрде бөлінеді: оның бір бөлігі акционерлер арасында
бөлінеді, екіншісі — акционерлік компанияның резервіне бағытталып және оның
капиталын ұлғайту үшін немесе өндіріс құлдырауға не дағдарысқа ұшыраған кезде
дивидент төлеуге қызмет етеді.
Әдетте АҚ, резервтер немесе «заемдық резервтер» деп аталатын қорды құру
саясатын жүргізеді. Сөйтіп, жинақтал-ған қор таусылғанда ғана акционерлік
компания дивидент-терді қысқартады. Бұл акционерлік қоғамның жақын арадағы
құлдырауы туралы белгісін білдіреді. Акцияны иеленушілер болса, аз дивидент
әкелетін акциялардан құтылуға тырысады. Сөйтіп, барлығының сол қоғамның
акцияларынан құтылуға тырысуы, акция бағамының төмеңдеуіне жол береді. Егер
акционерлік қоғам қызметін толық тоқтатса, акция иелері акционерлік қоғамға
қосқан қаражаттарын толығымен жоғалтып, акция ешкімге қажетсіз жай қағазға
айналады.
РЕНДИТТІҢ ЕСЕПТЕЛУІ
Акционерлік қоғамның бірқалыпты
жұмыс жасауы барысында акцияның
иелері өздерінің акцияларына тиісті
дивиденттерді алады. Мысалға 50 Табыстың нақты деңгейі (рендит) мына
теңгелік акцияның табысы 6 теңгені формула бойынша есептеледі:
құрасын делік. 1 акцияға келетін 6 Дивидент
теңге дивидент бұл акционерлердің Рендит = ————————
акциясы бойынша 12% жылдық 100.
табысын білдіреді. Акцияньщ Сатып алу
номиналдық бағасы бойынша бағасы
акционерлік қоғамның қалыптасуы
негіңде сатылып, кейіннен олар
біршама жоғары бағаммен сатылады.
Жай акция Артықшылығы бар акция
Жай акциялар оны иеленушілерге Тек белгіленген жарғылық капиталдың 10%-дан
қарастырлған акционерлік құқық негізінде астам емес мөлшерде шығаруға болады.
акционерлік коғамның табысына сәйкес Артықшылығы бар акциялар жай акциялар мен
салыстырғанда оның иеленушілер үшін әр түрлі
дивидент алып отыруға құқық береді. Жай
нысанда болатын белгілі бір артықшылықтарды
акция иелері олар бойынша табыстарды қарастырады. Олардың біріне артықшылығы бар
шаруашылық қызмет нәтижесіне және акциялар бойынша кепілденген түрде белгілі бір
берілген есептік жыл нәтижесі бойынша табыс нормасы, олар бойынша дивидендтер
дивидендтерді төлеуге жіберілген таза олардың номиналды құнына пайыздармен
пайда сомасы туралы акционерлер белгіленген мөлшердер төмен емес мөлшерде
жиналысының шешіміне байланысты төленеді. Иелері акционерлер жиналысында
алады. дауыс құқығына ие емес.
Өз кезегінде артықшылығы бар акциялар екі түрге бөлінеді. Біріншісіне, акционерлік
қоғамның қызметінің нәтижесіне байланыссыз алдын ала жоспарлы табыс төленетін
тіркелген дивидент акциялар жатады. Артықшылығы бар акцияның бұл нысанының
өзінің мәні жағынан облигациядан айырмашылығы жоқ. Мұндай акциялар біршама
сенімді, сондай-ақ олар дивиденттің өсуіне жол бермейді.
Артықшылығы бар акциялар үшін компаниялар оларды сатып алуда тұрақты баға
қояды. Бұл жағдайда, олардың бұрынғы иелері биржадағы бағам бойынша
акцияларды сату арқылы пайданы бөлуге қатынаса алмайды. Артықшылғы бар
акциялар ішінде, яғни тұрақты табысты, басқа да шектеулі мөлшерде қосымша табыс
әкелетін түрі де бар. Мысалға 10% дегейінен асқан жай акциялардың дивидентінің әр
пункті үшін артықшылығы бар акциялар бойынша 0,5%-дан дивиденттің ең жоғары
деңгейі 20%-ға дейінгі мөлшерде қосымша төленеді. Артықшылығы бар акцияны
иеленушілердің келесі бір артықшылғы, ол акционерлік қоғам жойылу барысында,
оның мүлкін Акша, несие, банктер бөлісуде артықшылық құқтарды иелену
мүмкіндігімен сипатталады. Жай акцияны өтеуден бұрын артықшылығы бар акциялар
иелеріне, олардың номиналдық құнынан жоғары шамадағы сома төленеді немесе
олардың нарықтық бағамдары бойынша өтеледі. Сонымен қатар, артықшылғы бар
акцияны иеленушілер үшін АҚ жойылуы барысында орын алатын жағымсыз жақтары
да бар. Акционерлік қоғамда жай акцияларға бөлуге тиісті заңды түрде құрылған
жасырын резевтері болады, соның нәтижесінде жай акциялардың бағамы олардың
номиналдық құнынан біршама жоғары мөлшерде өтеледі.
KASE
Стандарт категориялы 78 акция, оның 12 артықшылығы бар акциялар. Премиум
категориялы бір артықшылығы бар акция
ПРЕМИУМ КАТЕГОРИЯЛЫ АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР ЖАЛҒЫЗ
АКЦИЯ ҰСЫНУШЫСЫ
Артықшылығы бар акция Жай
акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Артықшылығы бар акция Жай акция
ЖАЙ АКЦИЯ БОЙЫНША
АРТЫҚШЫЛЫҒЫ БАР АКЦИЯ
ДИВИДЕНДТТЕР
БОЙЫНША ДИВИДЕНДТТЕР
Акция түсінігі және оның экономиакалық мәні
Қазақстандағы акция нарығ
ЖОСПАР
Кіріспе
I.Акция түсінігі және оның экономиакалық мәні
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Қазақстанның орталықтанған – жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға өтуі қоғамдық өндірістің сипатын өзгертуде. Олар – меншік қатынастары; шаруашылық субъектілерінің құрылымы мен оның қызмет көрсету механизмі; олардың өзара қаржылық байланыстарыныңформалары; қоғамның барлық топтарының шаруашылық нәтижесіне мүдделілігінің дәрежесі.
Қоғамдағы соңғыжылдарда болған өзгерістер – Қазақстан Республикасының нарық қатынастары арқылы демократиялық ел болуға бет алғандағы өтпелі дәуір кезеңдерінің өзгерістері.
өркениетті мемлекеттерде экономикалық өрлеуді қаржыландырудың басты жолы – бағалы қағаздар нарығы. Бағалы қағаздар кез-келген нарықтық экономиканың төлем айналымында маңызды орын алады, себебі олар арқылы мемлекеттің инвестициялық қызметі жүзеге асырылады, яғнибұл күрделі қаржы тікелей халық шаруашылығының ең тиімді саласына жіберіледі, оларды нарық жүйесіндегіең өміршең субъектілер ғана ала алады.
Қазақстан Республикасының мемлекеті бағалы қағаздар нарығын құру және оны одан әрі өрістету мақсатында қажетті шараларды жасауда.
Бұнда бағалы қағаздар нарығының пайда болуы және оның құрылымы, бағалы қағаздар нарығының кәсіби мамандары және бағалы қағаздар нарығының даму жолдары қарастырылған.
1.1. Акция түсінігі, оның жіктелуі
Акциялар. Акция – үлесті немесе меншікті куәландыратын бағалы қағаз. Ол иемденушісіне компанияның капиталының, мүлкінің, кірісінің бір бөлігіне заң жүзінде меншік құқын береді. Компания қанша уақытжұмыс істеп тұрса акция да сонша уақыт қолданылады. Бірақ, осы уақыт ішінде акцияның иесі сан рет өзгеруі мүмкін. Акционердің акцияны шығарған компанияға қайтаруға құқы жоқ. Акционерлік оны тек екінші нарықта сатуына болады.
Акцияны шығару мына жағайда болады:
¾ меншікті акцияландырғанда, яғни акционерлік қоғам құрып, оның жарғылық капиталын қалыптастырғанда;
¾ бар компанияны акционерлік қоғам ретінде қайта құрғанда:
¾ жарғылық капиталда қосымша молайтқанда.
Атап айтқанда, жарғылық капитал деген шығарлған акциялардың бастапқы жиынтық құны. Ол өз кезегінде, айналымдағы капитал және компанияның портфелінде қалған бағалы қағаздар болып бөлінеді. Оларды компания кез – келген уақытта өз ойынша пайдалана алады.
Акция белгілі бір жағдайда акционерлік қоғамның өз капиталын ұлғайтуға және оны инфлияциядан қорғау үшін жұмсауға болатын бағалы қағаздардың бірден – бір түрі. Акция компанияның акционерлер алдындағы қарыз міндеттемесі. Компанияның өз акциясын қайта сатып алатын құқы бар. Бірақ бірсыпыра елдердің заңында егер корпорацияның төлем қабілеті жоқ болса, онда ол акциясын қайта сатып алатын құқықтан айырылып қалуы мүмкін.
Акция бірнеше түрге жіктеледі ( с-1 ) бір жағынан бір акционерлік басқа біреуге беру тәсілі бойынша: атаулы және иесі ұсынушы болып 2-ге бөлінсе, екінші жағынан корпорацияны басқаруға қатынасы құқығы бойынша – жай және артықшылықты акция деп екіге бөлінеді. Корпорация тек өзінің жарғысында бекітілген акцияларды ғана шығара алады.
а) Атаулы акция – иесі міндетті түрде корпорацияның листерінде тіркелуі тиіс акция. Акционерлер кітабында қанша қай уақытта алғандығы туралы жазылған акция иесі ғана акционер деп саналады.
ә) Ұсынушыға арналған акция – иесінің аты-жөні корпорация кітабында тіркелмеген акция, кітапта ұсынушыға арнап шығарылған акцияның жалпы саны ғана көрсетіледі.
Корпорацияны басқаруға қатынасу құқығы бойынша жай және артықшылықты акциялар болып бөлінеді: Жай акцияларды иеленушілердің корпорацияның тапқан пайдасының мөлшеріне байланысты дивиденттер алу құқы, жиналыстарда дауыс беру арқылы корпоацияны басқаруға қатысу құқы және корпорацияжабылып қалған жағдайда болса,несие берушілермен есеп айырысқаннан кейін мүліктің бір бөлігін алуға құқы бар. Құқықтар акция мөлшеріне сәйкес көлемде жүзеге асырылады.
әрбір акция өз иесіне бір дауыс үлес береді. Сонымен бірге жай акция дивиденд алуға кепілдік бермейді. Себебі, дивидент корпорацияның шаруашылық нәтижесіне байланысты. Дивидент корпорацияның таза пайдасының бір бөлігі, басқаша айтқанда дивидент төлеу пайданың салық төленгеннен қалған қалдығын бөлуге негізделген.
Артықшылықты акциялар – меншік туралы ерекше сертификат. Олар корпорация пайдасының деңгейіне қарамастан, белгіленген мөлшерде неғұрлым нақты дивиденд төлеуін қамтамасыз етеді. Преференционалды акция дауыс құқын бермейді. Ол дауыссыз бағал қағаз. Оған байланысты артықшылық дауыс құқы жоқтығының орнына төлеу ретінде жүреді.
Артықшылықты акциялар наминал құны көрсетілген және көрсеиілмеген болып екіге бөлінеді. Бірінші жағдайда дивидент акцияның нноминалына байланысты процент түрінде есептеледі. Ал, номиналсыз артықшылықты акциялар сирек кездеседі, олар дивиденттің нақты ақшалы мөлшері көрсетіледі. Акция номиналы оның нарықтық бағасына әсері жоқ.
Жай акция бойынша төленетін дивиденттер сияқты артықшылықты акция бойынша дивиденттер таза пайдадан бөлінеді. Артықшылықты акция әдетте атаулы бағалы қағаз. Корпорация бұл акцияның бірнеше сериясын шығаруы мумкін.
Артықшылықта акциялардың өзі, бірнеше түр тармағына бөлінеді. Олалды былай топтастыруға болады: қатысушылар және қатыспаушылар, кумулетивтік және кумулятивтік емес, конвертабельді және конвертабельді емес. Артықшылықта акциялардың аталған түрлерін шығаруға мүмкіндігі корпорацияның жарғысында қаралады. Акциялардың бұлай бөлінуінің себебі, акция иемденушілердің артықшылықтарды пайдалануына байланысты. Олар: үстеме пайданы бөлуге қатысу;хабарланып, бірақ төленбеген дивиденд алу мүмкіндігіне келешекте қатысу;
1.2.Акция нарығындағы АҚ орны
Акционерлік қоғам деп өзінің қызметін жүзеге асыру үшін қаражат тарту мақсатында акциялар шығаратын заңды тұлғаны айтады. Ал акция – үлесті немесе меншікті куәландыратын бағалы қағаз, яғни акция қоғам шығаратын және олардың түрлері мен санаттарына (катигорияларына) қарай акционердің дивидендтер алуға, қоғамды басқаруға қатысуға және қоғам таратылғаннан кейін оның қалған мүліктерінің бір бөлігіне құқықтарын куәландырады. Қоғам өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлікпен жауапты болады. Акционер қоғамның міндеттемелері бойынша жауап бермейді және өзіне тиесілі акциялар құнының шегінде қоғамның қызметіне байланысты зияндарға тәуекел етеді.
Экономикасы дамыған елдерде олар корпорациялар деп те аталады. Акционерлік қоғамдар жабық және ашыққоғам үлгісінде құрылады. Қоғамның фирмалық атауы болады, онда қоғамның атауы, сондай-ақ қоғамның үлгісіне қарай,ашық акционерлік қоғам немесе жабық акционерлік қоғам деген сөздер немесеААҚ және ЖАҚаббревиатурасы болуға тиіс. Қоғам осындай фирмалық атауымен мемлекеттік тіркеуден өтеді.
Жабық акционерлік қоғамдардың акциялары өзінің құрылтайшылары мен алдын-ала айқындалған адамдар тобының арасында орналастырылады. Жабық қоғам акционерлерінің саны жүзден аспауға тиіс және ол өзі шығаратын акцияларды жабық әдіспен ғана орналастыруға хақылы.
Жабық қоғам акционерлерінің осы қоғамның басқа акционерлері сататын акцияларды сатып алуға артықшылықты құқығы бар. Жабық қоғамның өз акцияларын сатқысы келетін акционері оларды қоғамның басқа акционерлеріне, ал олар бас тартқан жағдайда – қоғамның өзіне сатып алуға ұсынуға міндетті. Сатылатын акцияларды сатып алудың артықшылықты құқығы акциялар сатуға ұсынылған кезден бастап отыз күн бойы акционерлерде сақталады.
Егер акционерлердің ешқайсысы аталған мерзімде осы құқықты пайдаланбаса, ол қоғамға өтеді және онда отыз күн бойы сақталады. Қоғам сатылатын акцияларды сатып алудың артықшылықты құқығын акционерлердің жалпы жиналысының тиісті шешімін қабылдау жолымен іске асырады. Қоғамның жарғысында сатуға ұсынылған акцияларды артықшылықпен сатып алу құқығын қоғамның акционерлерінде немесе оның өзінде қалдырудың өзге мерзімдері белгіленуі мүмкін, бірақ ол кемінде отыз күн болады.
Қоғам және оның акционерлері акцияларды сатып алудан бас тартқан немесе белгіленген мерзімдер ішінде жауап алмаған жағдайда акционер акцияларды қоғамға және оның қатысушыларына ұсынған бағадан төмен емес құны бойынша үшінші тұлғаларға сатуға хақылы. Сатуға ұсынылғанакциялардың бағасын төмендету туралы шешім қабылдаған ретте акционер оларды басқа акционерлерге және қоғамға сатып алуға қайта ұсынуға міндетті.
Акционерлері өздеріне тиесілі акцияларды басқа акционерлердің келісімінсіз иеліктен айыруға хақылы қоғам ашық акционерлік қоғам деп аталады. Ашық қоғамның акциялары үш түрлі, яғни жабық, жеке және ашық орналастырылады. Ашық қоғам акционерлерінің саны шектелмейді.
Қазіргі уақытта ҚР-ның акционерлік қоғамдар туралы заңында бағалы қағаздар нарығындаакциялар бағаланатын, активтерінің мөлшері кемінде айлық есепті көрсеткіштің 200000 еселенген мөлшерін құрайтын және акционерлерінің саны 500-ден кем болмайтын ашық қоғам ашық халықтық қоғам болып табыладыделінген. Халықтық қоғам мәртебесін алу тәртібі бағалы қағаздар нарығы туралы заңдармен белгіленген.
ААҚтөмендегі жағдайларға байланысты ашық халықтық қоғам мәртебе-
сін жоғалтады. Егер:
Қоғам акционерлерінің саны жүзден аспаса, акционерлердің жалпы жиналысының шешімі бойынша ашық қоғам жабық қоғам болып қайта құрылуы керек.
Қоғамды құру туралы шешім қабылдаған жеке және заңды тұлғалар қоғамның құрылтайшылары болып есептеледі. Қоғамның құрылтайшысы немесе құрушысы жалғыз тұлға болуы мүмкін. Қоғамның құрылтайшылары оны құруға байланысты ол мемлекеттік тіркеуден өткенге дейін туындаған мәліметтер бойынша бірлесіп жауап береді. Ал оны жалғыз тұлға құрған жағдайда қоғам құру туралы шешімді осы тұлға жеке-дара қабылдайды.
Қоғамдарды құрушылар құрылтайшы пайдасы түрінде орасан көп табысты иемденеді. Құрылтайшы пайдасы дегеніміз қоғамды құрушылардың акцияларды сатудан алған сомасы мен қоғамды құруға жұмсаған капиталының сомасы арасындағы айырма түрінде алатын табысы. Басқаша айтқанда, жалған капитал және нақты капиталдар мөлшерінің айырмасы құрылтайшы пайдасы болып есептелінеді. Мысалы, егер нақты капитал 200 доллар, ал жалған капитал 1000 доллар болса, онда құрылтайшы пайдасы 800 долларды құрайды (1000-200). Бұл пайданы алудың бір тәсілі – капиталдың ажыратылмалы болуы, яғни шығарылған бағалы қағаздар сомасының қоғамға нақты жұмсалған капиталдан көп болуы. Бұл құбылыс мемлекет акционерлік меншікті қанағаттанарсыз реттеп отырған елдерде кең өрістеген.
Құрылтай шарты мен жарғы қоғамның құрылтай құжаттары болып табылады. Жалғыз тұлға құрған қоғамның құрылтай құжаты оның жарғысы болып табылады.
Құрылтай жиналысында құрылтайшылар қоғамды құру туралы шешім қабылдайды, оның жарғысын бекітеді, қоғамның органдарын, сондай-ақ қоғамды мемлекеттік тіркеуге арналғанқұжаттарға қол қоюға және ұсынуға, заңдарда белгіленген тәртіппен мүлікті, оның ішінде қоғамның акцияларын төлеуге құрылтайшылар енгізетін мүліктік құқықтарды ақшалай бағалауды жүргізуге уәкілетті адамдарды сайлайды. Құрылтайшылар құрылтай жиналысының хаттамасын және құрылтай шартын жасасып, қол қоюға, сондай-ақ қоғамның жарияланған жарғылық капиталының мөлшері туралы шешім қабылдауға тиіс.
Қоғамның құрылтай жиналысында сайланған органдар қоғам мемлекеттік тіркелгеннен кейінгі акционерлердің бірінші жалпы жиналысына дейін жұмыс істейді. Шетелдік инвестордың қатысуымен қоғам құру заң актілеріне сәйкес жүзеге асырылады.
Қоғамның құрылтай шартында қоғамды құру туралы шешім, қоғамның үлгісі, оның толықжәне қысқартылған атауы көрсетіледі. Сондай-ақ онда қоғамның жарияланған жарғылық капиталының ең төмен мөлшері: жабық қоғам үшін – айлық есепті көрсеткіштің 100 еселенген, ал ашық қоғам үшін – 5000 еселенген мөлшері туралы жазба болады.
Қоғамның жарғысы заңды тұлға ретіндегі қоғамның мәртебесін айқындайтын құжат. Қоғамды мемлекеттік тіркеу кезінде ол құрылтай құжаты ретінде қарастырылады. Қоғамның орналасқан жері, жарияланған акциялардың әр түрлі саны, санаттары, атаулы құны, оларды иеленушілердің құқықтарытуралы мәліметтер көрсетіледі. Жарғыда акционерлердің жалпы жиналысын әзірлеу мен өткізу тәртібі, сондай-ақ жалпы жиналысты өткізу туралы акционерлерге хабарлаудың жолдары, яғни осы хабарлар жарияланатын бұқаралық ақпараттар құралдары көрсетіледі.
Осымен қатар жарғыда қоғам акционерлерінің құқықтары, яғни қоғамды басқаруға қатысуға, дивиденд алуға, қоғамның қаржылық есебімен танысуға, ол таратылған жағдайда қалған мүліктің бір бөлігін алуға құқылы екендігі айқындалады. Жарғыда акционерлердің міндеттері де көрсетіледі. Акционер өзіне тиесілі акцияларды сату жөнінде ірі мәміле жасау ниеті туралы қоғамға хабарлауға, тізілімді ұстаушыларға немесе осы акционерге тиесілі акцияларды атаулы ұстаушыға қоғамның акциялардың ұстаушылардың тізілімін жүргізуге қажетті мәліметтердің өзгергендігін он күн ішінде хабарлауға және қоғамның құпия болып табылатын қызметі туралы мәліметтерді жария етпеуге міндетті.
Акционерлік қоғам – заңды тұлға. Оның органдары: акционерлердің жалпы жиналысы, директорлар кеңесі, алқалы орган немесе басқарма, тексеру комиссиясы болып табылады. Қоғам акционерлерінің жылдық жалпы жиналысы оның ең жоғары басқару органы. Ол қаржы жылы аяқталғаннан кейін бес ай ішінде өткізілуге тиіс. Акционерлердің жылдық жиналыстан басқа жалпы жиналыстары кезектен тыс болып саналады. Жабық қоғамның жарғысында қоғамды, директорлар кеңесін құрмай-ақ басқару мүмкіндігі көзделуі мүмкін. Бұл жағдайда, қоғамды басқару міндеті акционерлердің жалпы жиналысының айрықша құзыретіне беріледі
Акционерлердің жалпы жиналысының айрықша құзыретіне жататын кейбір мәселелерді айтсақ, олар: қоғамның жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу; қоғамның үлгісін өзгерту мен оны ерікті түрде қайта құру және тарату; қоғамның басқару органдарын сайлау; қоғамның жарғылық капиталының мөлшерін өзгерту; оның жылдық қаржылық есебін және жыл қорытындысы бойынша дивидендтер мөлшерін бекіту; қоғамның таза пайдасын бөлу тәртібі, оның облигацияларын және туынды бағалы қағаздарын шығару шарттары мен тәртібі сияқты көптеген басқа мәселелер.
Егер акционерлердің жалпы жиналысына қатынасу үшін тіркеу аяқталған кезде жиынтығында қоғамның дауыс беретін акцияларының елу және одан да көп процентін иеленгенакционерлер тіркелсе, онда жалпы жиналыс шешім қабылдауға хақылы болып саналады.
Акционерлердің саны жүзден асатын қоғамда акционерлердің жалпы жиналысында құрамы үш адамнан кем болмауғатиіс есеп комиссиясы бекітіледі. Ол жалпы жиналыстың кворумын анықтайды, жиналыста дауыс беру тәртібін түсіндіреді және дауыстарды санап, дауыс беру қорытындыларын шығарады. Акционердің жеке өзі немесе өкілі арқылы жалпы жиналысқа қатысуға және дауыс беруге міндетті. Акционердің өзі жиналысқа қатынаспай оның өкілі қатысса, онда ол заңдарға сәйкес рәсімделген сенімхат негізінде іс-әрекет жасайды. Дауыс беру “қоғамның бір акциясы – бір дауыс ” принципі бойынша жүзеге асырылады.
Қоғамның басқару билігі қолында акцияларды бақылау бумасы бар ірі акционерлерде болады. Акциялардың бақылау бумасы деген қоғамда үстемдік беретін акциялардың саны. Ол меншік иесіне қоғам қабылдайтын шешімдерді айқындауына құқық беретін белгілі бір акциялар бумасының қоғамның шығарылған жарғылық капиталының мөлшеріне проценттік ара қатынасы. Іс жүзінде акционерлердің жалпы жиналысында дауыс беретін акциялардың бес және одан да көп процентін иеленген акционерлер шешуші дауысқа ие.
Қоғамның басқару органы – директорлар кеңесі.Оның міндетіне қоғам қызметінің басым бағыттарын айқындау, акционерлердің жылдық және керек жағдайларда кезектен тыс жалпы жиналыстарын шақыру туралы шешім қабылдау, олардың күн тәртібін бекіту, қоғам шығарған акцияларды, облигациялар мен өзге де бағалы қағаздарды сатып алу туралы шешім қабылдау, таза табысты, резервтік капиталмен қоғамның өзге қорларының қаражатын пайдалану тәртібін айқындау және сол сияқты көптеген қоғамның жылдық жиналыстары аралығында шешілетін мәселелер жатады.
Ағымдағы қызметке басшылық жасауды, яғни акционерлердің жалпы жиналысының және директорлар кеңесінің шешімдерін қоғамның атқарушы органы жүзеге асырады. Ол алқалы немесе жеке-дара болуы мүмкін. Алқалы атқарушы органды директорлар кеңесі қоғамның жарғысында көрсетілген санда және мерзімге сайлайды. Атқарушы орган қоғамның атынан іс-қимыл жасайды, оның мүддесін қорғайды, штатты шығарып және қоғамның барлық қызметкерлерінің орындауы үшін міндетті нұсқаулар береді.
Қоғамның атқарушы органының қаржы-шаруашылық қызметін бақылауды жүзеге асыратын орган – тексеру комиссиясы. Ол кемінде үш мүше құрамында құрылып, бес жыл мерзімге сайланады. Тексеру комиссиясы кез-келген уақытта өзінің бастамасымен, акционерлер жалпы жиналысының, қоғамның директорлар кеңесінің тапсырмасы бойынша және акциялардың 10 процентінен астамын иеленетін акционерлерінің талабы бойынша қоғамның атқарушы органының қызметіне тексеріс жүргізеді.
Қоғам акционерлердің жалпы жиналысының шешіміне сәйкес акционерлерге өз табысынан дивиденд төлейді. Дивиденд деген тиесілі акциялар санына байланысты акционерге төленетін сыйақы. Дивидендтер ақшамен немесе акционердің келісімімен сол қоғамның бағалы қағаздарымен де төленеді. Қоғам дивидендтер төлеуді тоқсан сайын, жарты жылда бір рет, не жыл қорытындысы бойынша жариялайды.
ІІ. Қазақстандағы акция нарығының жағдайы.
Акция — акционерлікқоғамның капиталына қаражат қосқандығын куәландыратын жазбаша куәлікті, меншік нысанына білдіретін бағалы қағаз.
Акция өз кезегінде оның иесіне тиістіакция соиасына сәйкес салынған капиталына белгілі бір дивидент алуға құқық береді. Оның тұрақты табыс әкелетін бағалы қағаз иесінен айырмашылығы ол акцияны сатып алу барысында қоғам капиталына қатынасады, ал өнеркәсіптік облигацияны сатып алушысы болса, онда белгілі бір тұрақты пайыз төлеуге келісім шарт жасайтын кредитор болып табылады. Акционерлік АҚ-ның несие беруші болып саналмайды және сондықтан да ол қоғамнан өз акциясына тұрақты дивидент төлеуді және акция бағамы түскен жағдайда оны сатып алуды талап етуге құқысы болмайды. Акционерлердің жылдық табысыныңшамасы баланста көрсетілетін пайдаға тәуелді. Акционерлердің жалпы жиналысында бұл пайданы пайдалану, сондай-ақ дивидент нысанында пайданың үлесін анықтау және төлеу сұрақтары шешіледі.
Егер акционерлік қоғам тиімді жұмыс істеп отырса, онда акционерлік капиталды ұлғайту үшін мүмкіндік жасалады. Бірақ акция иелері акционерлер санын ұлғайтуға ұмтылмайды, себебі әр акционерлердіңжаңадан шығарылатын акциялардысатып алуға құқықтары бар. Кез келген акционерлер өзінде бар “ескі” акциялар шамасына тең мөлшерде жаңа акциялар сатып ала алады.
Бағалы қағаздар нарығында бірінші кезекте қор биржасында бір кәсіпорынның акциялар бір уақыт ішінде компанияның нақты қорларында ешқандай да өзгеріссіз қалуына қарамай-ақ әр түрлі бағағаие болуы мүмкін. АҚ пайдасы келесідей түрде бөлінеді: оның бір бөлігі акционерлер арасында бөлінеді,екіншісі-акционерлік компанияның резервіне бағытталып және оның капиталын ұлғайту үшін немесе өндіріс құлдырауға не дағдарысқа ұшыраған кезде дивидент төлеуге қызмет етеді.
әдетте АҚ, резервтер немесе “заемдық резервтер” деп аталатын қорды құру саясатын жүргізеді. Сөйтіп жинақталған қор таусылғанда ғана акционерлік коипания дивиденттерді қысқартады. Бұл акционерлік қоғамның жақын арадағы құлдырауы туралы белгісін білдіреді. Акцияны иеленушілер болса,аз дивидент әкелетін акцияларданқұтылуға тырысады. Сөйтіп, барлығының сол қоғамның акцияларына құтылуға тырысуы, акция бағамының төмендеуіне жол береді. Егер акционерлік қоғам қызметін толық тоқтатса, акция иелері акционерлік қоғамға қосқан қароажаттарын толығымен жоғалтып акция ешкімге қажетсіз жай қағазға айналады.
Акционерлік қоғамның бірқалыпты жұмыс жасауы барысында акцияның иелері өздерінің акцияларына тиісті дивиденттерді алады. Мысалға 50 теңгелік акцияның табысы 6 теңгені құрасын делік. 1 акцияға келетін 6 теңге дивидент бұл акциоенрлердің акциясы бойынша 12% жылдық табысын білдіреді. Акцияның номиналдық бағасы бойынша акционерлік қоғамның қалыптасуынегізінде сатылып, кейіннен олар бір шама жоғары бағаммен сатылады. Бұл жағдайда табыстың нақты деңгейі\рендит\ мына формула бойынша есептеледі:
Сатып алу бағасы
Егер де 50 теңгелік номиналдық құны бар акция 250 теңге бағамы бойынша сатып алынсажәне ол бойынша 10 теңге юивидент төленетін болса, онда жылдық табыс көрсеткіші келесідейболады:
Бірақ бұл көрсетілген акция табысын салым иесі үшін тартымды деп айту қиын. Ол үшін акция бағасының өсуін тосу бұл маңызды себебі, ондай акцияны сату, ол акция бойынша біршама табысты қамтамасыз етуімүмкін. Демек екінші бір сәт- бұл акция бағамының өсуі н тосу, салымшыға ең күшті ықпал етеді.
Қорбиржасындағы ж әне банктердегі акцияныңсатылу және сатып алу бағасы акцияның бағамы деп аталады. Ол негізінен екі факторға: дивидент мөлшеріне және қарыздық паиыз деңгейіне байланысты. Акция бойынша төленетін дивидент қаншалықты жоғары болса, солғұрлым акция қымбат немесе оның бағамы жоғары келеді.
Акцияны сатып ала отырып қаражат иесі одан алатын дивидент бойынша табысты өз капиталын банк немесе өнеркәсіп компаниясының тұрақты табысы кепілдендірілген облигацияны сатып алу барысыменсалыстырады. Банктегі пайыз деңгейі – акция бағамының жоғарлауынемесе төмендеуіне ықпал ететінфактор болып табылады. Банктік пайыз жоғары болса, қор биржасындағы акцияның бағамы төмен болады немесе керісінше. Айталық 100 теңгелік наминалдық құны бар акция жыл сайын 12 теңге мөлшерінде дивидент алып келіп отырсын делік, ал қарыздық пайыз деңгейі –4% болсын. Онда бұл акцияның биржадағы бағамы300 теңге, себебі осындайсоманы банкіге 4% жылдық мөлшерде салатын болсақ, одан 12 теңге сомасында табыс аламыз.Демек, акциябағамының формуласын төмендегідей формула көмегімен анықтайды:
Бұл шамалар мәнінде акция бағамы сұраныс пен ұсынысарсындағы шекті қатынасты өзгерістерге байланысты бір қалыпты ауытқып отырады. Мұндай ауытқулар әсіресе өндіріс құлдырауы мен дағдарыс кезінде қатты байқалуы мүмкін. Дпғдарыс кезінде, дивиденттердің мөлшерінің азайған кезіндеқарыздық пайыз мөлшеріөзінің жоғары шегінежетіп акциябағамы күрт төмендейді.Осындай ауытқулар механизмін биржалық мәмілелер процесінде өндіріс активтерін иеленушілер кеңінен қолданады. Акция бағамы әр түрлі бағыттардан туындайтын көптеген факторларының әсер етуінен құралады. Бір жағынан, ол қарыздық пайыз шамасына тәуелді, себебі акционерлік қоғамның акциясын сатып алуға жұмсалған қаражаттың несиеге берілетін ақшалайқаражатпен өзара ұқсастығы бар. Сондықтан да пайыз нысанындағы сый ақы экономикалық негізделген болып саналады. Екіншіжағынандивидент шамасына сол акционерлік қоғамның кәсіпкерлік қызметініңжетістіктері де ықпал етеді. Мұндай жағдайда дивидент акционерлік қоғамда түзілетін пайда сомасына тікелей тәуелді. Аталған акция бағамының шамасына әр түрлі бағытта әсер етеді.
Қорытынды.
Қазақстан Республикасында қалыптасып кележатқан бағалы қағаздар нарығының үлгісіне нақты біріңғай көзқарас жоқ. Сондықтан бағалы қағаздар нарығына уақыт талабына сай әлі де біраз өзгерістер енгізілуі мүмкін.
Қолданылған әдебиеттер:
